Apstrakt
Barski masakr iz aprila 1945. godine predstavlja jedno od najmračnijih poglavlja završnice Drugog svjetskog rata na prostoru tadašnje Jugoslavije. U ovom događaju ubijeno je nekoliko stotina, a prema nekim procjenama i više od hiljadu albanskih i oko stotinu bošnjačkih regruta mobilisanih na Kosovu, koji su sprovođeni prema jadranskoj obali radi uključivanja u završne vojne operacije. Ovaj rad u kratkim crtama analizira barski masakr kroz istorijski kontekst odnosa prema kosovskim Albancima, političku pozadinu događaja, vojni aspekt upotrebe sile, komandnu i pravnu odgovornost, te savremene pokušaje memorijalizacije i suočavanja sa ovim događajem. Posebno je obrađena i tema odsustva institucionalnog istraživanja i pravde.
Ključne riječi: Barski masakr, 1945, Kosovo, Albanci, Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije, ratni zločini, kultura sjećanja.
(Rad predstavlja skicu priprema izrade opsežnije studije na istu temu)
Uvod
Masovno ubijanje albanskih regruta u Baru u proljeće 1945. godine, ostaje jedno od najmračnijih i najmanje istraženih poglavlja završnice Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji. Mladići iz Drenice i okolnih krajeva Kosova, sprovođeni su pod vojnom pratnjom do Bara, gdje su smješteni u ekstremno neprikladne prostorije Duvanskog monopola. Prema svjedočenjima i istorijskim istraživanjima, ubijeno je najmanje nekoliko stotina ljudi, dok se broj žrtava prema pojedinim procjenama penje i preko hiljadu, dočim broj žrtava nije precizno istražen.
Cilj ovog rada je da se barski masakr sagleda kroz više dimenzija: istorijsko-političku, vojnu i pravnu, uključujući i pitanje komandne odgovornosti “Desete udarne crnogorske brigade” iz 1945.g., kao i razloge zašto događaj nikada nije istražen.
Istorijski kontekst odnosa prema Albancima: Odnos između srpskih i crnogorskih vlasti i albanskog stanovništva na Kosovu, obilježen je dugotrajnim nepovjerenjem. Nakon balkanskih ratova 1912–1913. godine Kosovo je uključeno u Kraljevinu Srbiju, a brojni izvještaji iz toga vremena, svjedoče o represiji i nasilju nad civilima.
Slične zaključke donijela je međunarodna komisija Carnegie fondacije: „U mnogim oblastima albansko stanovništvo bilo je izloženo represiji i nasilju koje je prevazilazilo granice ratnih operacija“.
Izvještaj Međunarodne komisije Karnegijeve zadužbine za mir iz 1913. godine ima poseban značaj jer predstavlja rani, kredibilni i međunarodno relevantni dokaz o prirodi nasilja počinjenog nad albanskim civilnim stanovništvom. Komisiju su činili univerzitetski profesori, pravnici i intelektualci iz Francuske, Velike Britanije, Sjedinjenih Američkih Država, Njemačke, Rusije i Austro-Ugarske, a njen mandat bio je upravo da ispita ponašanje zaraćenih strana prema civilima.
Nalazi Komisije nedvosmisleno potvrđuju da su zločini nad Albancima imali sistemski karakter: masovna ubistva civila, spaljivanje čitavih sela, pljačke, seksualna nasilja i prisilno raseljavanje, nijesu bili rezultat stihije, već dio šire prakse usmjerene ka trajnoj promjeni etničke strukture određenih teritorija. Posebno je važno naglasiti da Komisija konstatuje, kako nasilje nije sankcionisano od strane nadležnih vlasti – već je često vršeno uz njihovo znanje, prećutnu saglasnost ili direktno učešće.
Svjedočenja Lava Trockog, tada ratnog dopisnika, dodatno potvrđuju nalaze Komisije. Njegovi zapisi bilježe prizore spaljenih albanskih sela, masovnih egzekucija nenaoružanih civila, tijela bacanih u rijeke i pod mostove. Trocki eksplicitno naglašava da se ubistva ne vrše u borbenim dejstvima, već kao dio planske politike zastrašivanja i eliminacije stanovništva, u funkciji budućih teritorijalnih i etničkih granica.
Dimitrije Tucović je zapisao: „Mi smo pokušali ubistvo jednog naroda. To je bio unaprijed smišljen zločinački poduhvat“. Njegovi zapisi imaju posebnu vrijednost, jer kao savremenik i pripadnik naroda u čije ime su zločini počinjeni, pokazuje rijetku moralnu i političku hrabrost. Tucović nasilje nad Albancima ne relativizuje, već ga imenuje kao zločin sa predumišljajem, upozoravajući da takva politika ne proizvodi stabilnost, već trajno neprijateljstvo i buduće sukobe. Njegovi tekstovi predstavljaju važan dokaz da su istina i svijest o zločinu postojali i unutar samog društva, ali su ostali marginalizovani.
Gradovi poput Kumanova, Skoplja, Prištine, Prizrena, Đakovice, Debra i Drača, postaju u tom periodu simboli kolektivne traume. Izvještaji govore o tijelima bačenim u Vardar, o desetkovanoj populaciji Prištine, o ulicama Prizrena prekrivenim leševima, te o prisiljavanju albanskih prvaka da potpisuju izjave lojalnosti i zahvalnosti vlastima koje su prethodno učestvovale u nasilju nad njihovim zajednicama.
Jedan od najvažnijih a istovremeno najkonkretnijih primjera represije u vremenu izmedjdu dva svjetska rata, bila je državna kolonizacija kosovskog i albanskog prostora. Vlada u Beogradu je, kroz agrarne programe i uredbe, omogućila naseljavanje velikog broja srpskih i crnogorskih kolonista na zemljište koje je oduzeto ili marginalizovano albanskim seljacima. Prema podacima iz agrarnih evidencija i istorijskih istraživanja do 1941.g. na području Kosova je oko 58.000 kolonista naseljeno u novoosnovana naselja, često na zemljištu koje je ranije pripadalo Albancima.
Pored kolonizacije, postojali su dokumentovani programi i planovi kojima se razmatralo prisilno iseljavanje Albanaca sa Kosova i drugih naseljenih oblasti. Utjecaj nacionalističkih planova vidljiv je i u predavanjima i tekstovima poput onog Vase Čubrilovića iz 1937. godine, u kojem se argumentuje da bi jedna od opcija za „rješavanje albanskog pitanja“ bila masovna deportacija Albanaca iz Jugoslavije u Albaniju ili Tursku, kao radikalno etničko rješenje.
Kosovo u Drugom svjetskom ratu: Nepovjerenje i konflikti posebno medjunacionalni, trajali su i tinjali i tokom Drugog svjetskog rata, posebno u regionu Drenice i šire, koji je bio poznat po lokalnom otporu partizanskim vlastima.
Tokom rata Kosovo je bilo pod upravom italijanskih, a kasnije njemačkih okupacionih vlasti, što je kosovskim Albancima do nekle donijelo povoljniji politički položaj u odnosu na prethodni period u Kraljevini Jugoslaviji . Dio albanskog stanovništva bio je uključen u različite političke i vojne strukture a u nekim slučajevima, prvenstveno radi sopstvenog održanja, dešavala su se izolovana samoorganizovanja, dok partizanski pokret u tom periodu nije imao značajniji uticaj.
Miranda Vickers navodi: „Partizanski pokret je na Kosovu imao ograničen uticaj, a odnosi između kosovskih Albanaca i jugoslovenskih komunista bili su obilježeni dubokim nepovjerenjem“.
Neposredno nakon rata i uspostave socijalističke Jugoslavije, Kosovo je ponovo uključeno u njen sastav kao autonomna oblast unutar Srbije. Status Albanaca bio je formalno priznat kroz određeni stepen autonomije, ali su u prvim poslijeratnim godinama bili izloženi represiji, političkim progonima i sumnji zbog navodne saradnje dijela stanovništva s okupatorom, što je uticalo na njihovu društvenu i političku poziciju.
Ove kratke napomene su samo dio argumentacije koja se razložno može dovesti u kontekst onoga što će se kasnije desiti prisilno regrutovanim, i uz nevidjeno nasilje u dugim pješačkim kolonama sprovedenih albanskih mladića, nepripremljenih za ratovanje ili bilo kakav otpor, a koji su bez opravdanog razloga tokom dva aprilska dana ubijani u Baru i njegovoj bližoj okolini.
Prisilna mobilizacija kosovskih Albanaca: U završnoj fazi rata, jugoslovenske vlasti iz prepoznatljivih razloga, odlučile su se i započele represivnu mobilizaciju tek stasalih kosovskih mladića, navodno radi uključivanja u Narodnooslobodilačku vojsku. Mobilizacija nije bila dobrovoljna i državno-iskrena. U slučaju barskog masakra, po izvršenoj prisilnoj mobilizacijiji, formirane su kolone od više hiljada golorukih regruta koje su usiljeno od Kosova do Bara marširale kroz veoma nepristupačne planinske predjele, bez hrane, vode i osnovne medicinske njege.
Shaban Braha svjedoči: „Mobilizacija je u velikoj mjeri sprovođena prisilno, a regruti su marširali u izuzetno teškim uslovima, bez dovoljno hrane i vode“.
Tokom kretanja te kolone bez povratka, zabilježeni su slučajevi teških zlostavljanja, iscrpljivanja, a pojedini regruti su uz put ubijeni ili ostavljeni da umru.
Dolazak u Bar: Uslovi njihovog puta i boravka bili su izuzetno teški: kretali su se pješice, iscrpljeni, gladni i slabo obučeni, uz minimalnu ili nikakvu medicinsku brigu. Po dolasku u Bar bili su smješteni u prenatrpane prostorije Duvanskog monopola i u još neke neadekvatne objekte, bez osnovnih higijenskih uslova, uglavnom bez dovoljno hrane i vode, držani pod jakim vojničkim nadzorom i uz česta zlostavljanja praćena teškim ljudskim ponižavanjima.
U takvim okolnostima, atmosferi napetosti, dezinformacija i nepovjerenja, došlo je do izbijanja vojnog nasilja nad golorukim regrutima koje je rezultiralo masovnim ubistvima. O ovom događaju se decenijama u okviru Socijalističke Jugoslavije uglavnom ćutalo ili govorilo vrlo ograničeno, što je dodatno produbilo njegovu traumatičnu i kontroverznu prirodu.
Tok barskog masakra: Masakr je započeo, prema pojedinim verzijama, nakon incidenta između jednog stražara i regruta kod izvora vode. Međutim, kako ističe istoričar Noel Malcolm: „Razmjere ubijanja u Baru, teško je objasniti kao spontanu reakciju na pojedinačni incident.“ – što se bez svake sumnje dovodi u vezu sa opštim odnosom tadašnje vlasti prema kosovskom narodu u opšte, propraćen teškim ali neopravdanim nabojem i nepovjerenjem prema tom narodu. Da li je u svemu tome imao ulogu i vjerski aspekt jer je na regrute brutalno djelovala “Deseta udarna crnogorska brigada”, dominantno hrišćanska, dok su regruti stoprocentno bili islamske vjeroispovjesti, nije moguće dati potpuni odgovor ali se nije moguće oteti ni takvoj asocijaciju.
Ubrzo je otvorena vatra na nenaoružane regrute, a broj mrtvih procjenjuje se na nekoliko stotina do preko hiljadu. Taj podatak još uvijek nije do kraja provjeren pa se nužno valja osloniti na pojedine literarne zapise koji se zasnivaju na svjedočenjima savremenika dogadjaja.
Nasilje se potom brzo proširilo i trajalo više sati, a prema nekim izvorima i tokom narednog dana, uz masovnu upotrebu vatrenog oružja i nastalih haotičnih okolnosti u kojima su stradali brojni mladići. Okončanje je uslijedilo nakon što su preživjeli, stavljeni pod strožu kontrolu i djelimično premješteni, dok je broj žrtava koji je kao podatak trebao uslijediti od tadašnjih vojnih vlasti, ostao predmet sporova i različitih tumačenja.
Zabeleženo je da su na strani pripadnika vojne jedinice djelovali, istina rijetki mještani, posebno u završnom dijelu kada su izbezumljeni regruti hvatani kao kakva divljač. Staro-barani su o tome govorili: “kao da se i danas čuje vriska i zapomaganje mladih ljudi koji su živi nemilosrdno bacani u tzv. Jezero – jamu u zoni Staroga Bara.
Ali isto tako vrijedna je pomena i istina, da je značajan broj staro-barana tada iskazao nevidjeno herojstvo, pritom izlažući sopstvene živote visokom riziku. Ti teški slučajevi skrivanja mladih ljudi koji su bježali od smrti bez krivice, medju Barskim porodicama prepričavaju se i danas. Uz rizik da ću ostati dužnik svim tim porodicama kojih nije bio mali broj, za ovu priliku pomenuću samo starobarsku porodicu Peročević za koju me vezuje porodično neposredno saznanje i sjećanje. Ta porodica je praktično u vatri koja je gorjela izmedju smrti i života, u kuću primila nekoliko kosovskih regruta, a da bi im živote spasila od očigledne sigurne smrti, smjestila ih je u burad prekrivena žitom. Nakon prestanka hajke na ljude i pomoći da se okrijepe, ti mladi ljudi su bezbijedno otpraćeni. Te porodice kao tihe heroje neće zapisati istorija ali istina o njima trajaće u narodu kao svijetla tačka o humanosti i ljudskosti koju su iskazale kada je to trebalo učiniti.
Ovaj događaj poznat kao Barski masakr, bio je marginalizovan u zvaničnom narativu Jugoslavije, dok je u albanskoj historiografiji i publicistici obrađivan kroz brojne objavljene knjige i svjedočenja koja naglašavaju njegovu brutalnost i razmjere stradanja.
Politička pozadina masakra: Barski masakr nije bio samo vojni incident, već i politički motivisan. Novi vlastodršci težili su konsolidaciji kontrole nad teritorijama koje su tek integrisane u Jugoslaviju. Kosovo je predstavljalo osjetljivo područje sa snažnim lokalnim otporom.
Noel Malcolm navodi: „Za jugoslovenske komuniste Kosovo je predstavljalo politički i bezbjednosni izazov zbog snažnog lokalnog otpora“.
Prisilna mobilizacija i kontrola regruta stoga ima i političku dimenziju: neutralisanje potencijalnog otpora novoj vlasti.
Komandna odgovornost: Kolona regruta predata je “Desetoj udarnoj crnogorskoj brigadi”, koja je bila odgovorna za sprovođenje i obezbjeđenje regruta u Baru.
Komandna hijerarhija Narodnooslobodilačke vojske zahtijevala je:
-održavanje discipline;
-sprječavanje nezakonite upotrebe sile;
-zaštitu života pod kontrolom brigade.
Masovno ubijanje nenaoružanih regruta, pa čak i zbog izvjesne incidentne situacije koja je sa pozicije regruta bila opravdana, ukazuje na ozbiljan propust u komandnom lancu. Prema principu komandne odgovornosti: „Komandant je odgovoran ne samo za naređene zločine, već i za zločine koje nije spriječio ili kaznio“.
Pravna analiza: Barski masakr, prema savremenom međunarodnom humanitarnom pravu, mogao bi se kvalifikovati kao:
-ratni zločin i
-zločin protiv čovječnosti.
Međutim, nikada nije sprovedena opsežna, pravedna i djelotvorna sudska istraga niti je utvrđena individualna odgovornost – ako se izuzmu vojničke kritike tipa: “nemoj to više da vam se ponovi”. Porodice žrtava nijesu dobile reparacije ni institucionalnu satisfakciju niti im je za to data pravna i moralna mogćnost. Albansko-kosovska politička elita, tokom trajanja nove Jugoslavije, vjerovatno po partijskom zadatku ili iz nametnutoga straha, svakako neoprostivo, Barski masakr je zaobilazila kao neko “ukleto” mjesto.
Zašto barski masakr nikada nije istražen i bez sudskog epiloga, mogući razlozi su:
Politički kontekst: Barski masakr se desio u trenutku kada je nova vlast tek uspostavljala kontrolu. Otkrivanje i procesuiranje zločina moglo bi narušiti reputaciju partizanskog pokreta.
Ideološki razlozi: Socijalistička historiografija preferirala je predstavljanje partizanskog pokreta kao oslobodilačkog i moralno neupitnog, pa se događaji poput Barskog masakra marginalizuju.
Nedostatak dokaza: Odsustvo, bolje kazano sksrsivanje arhivskih materijala, zapisnika i svjedočenja, učinilo je i onako bezvoljnu, formalnu istragu teško izvodivom.
Strah i represija: Porodice i preživjeli svjedoci često nisu mogli javno govoriti zbog političke represije u ranim poslijeratnim godinama. Za taj period kao period strahovlade Aleksandra Rankovića, skoro svaku kosovsku porodicu vezuju teška traumatična sjećanja koja su završavala u krugu oštećenih porodica i rijetkih intelektualaca.
Kultura sjećanja: Tek u posljednjim decenijama prošloga vijeka a posebno tokom zadnje tri decenije, nastojanja jednog broja nevladinih organizacija koje se bave ljudskim pravima uz sudjelovanja slobodnih intelektualaca, (kojima je primjetno pružan institucionalni tihi otpor), pretvorila su se u ozbiljnije pokušaje istorijskog rasvjetljavanja Barskog masakra, u krajnjem i u traženje odgovora na sva postavljena i nepostavljena pitanja, svakako uz endemsko prećutkivanje odgovora.
Upravo ovogodišnje i predhodna okupljanja, posebno ona tipa naučnih simpozija, koja se od nedavno praktikuju na dan prvog aprila u Baru, predstavljaju važan korak ka očuvanju sjećanja i afirmacije historijske istine.
Zaključak: Barski masakr iz 1945. godine ostaje još uvijek neriješeno istorijsko pitanje i simbol nekažnjene nepravde učinjene prema kosovsko-albanskim regrutima, njihovim porodicama i tome narodu. Bez potpunog arhivskog istraživanja i institucionalnog priznanja, teško je govoriti o njegovom konačnom razjašnjenju. Suočavanje s ovakvim događajima predstavlja civilizacijsku obavezu poštovanja žrtava i istine, ali i doprinos izgradnji kulture sjećanja i međunacionalnog pomirenja i suživota.
Memoralizacja zločina izvršenog od tadašnje vojske i države u nastajanju, nad kosovsko-albanskim regrutima, predstavlja priznanje, istorijsku dužnost, obavezu ovoga vremena i moralnu osudu sa porukom da se tako nešto nikada ne ponovi. U tom smislu, najmanje što bi trebalo da se dogodi je inicijativa radi pokretanje postupka podizanja spomen obiležja u Baru na lokaciji koja najpribližnije odražava istinu o masakru. Uz sve to, smatram da su se u otsustvu istinske sudske pravde koja je izmakla, stekli ljudski, istorijski, pravni i svi drugi zakonski uslovi za donošenje skupštinske rezolucije o osudi masakra. Da li bi podnošenje predloga rezolucije kao moralna i simbolična obaveza bila na Vojsci Crne Gore, možda na skupštinskim tijelima, nacionalnim savjetima, odnosno vijećima, ili na nevladinom sektoru, nije moguće dati pravi odgovor. Ono što je sasvim tačno jeste da ta obaveza predstavlja istosrijsko-moralnu obavezu Države Crne Gore.
Literatura:
Braha, Shaban. Masakra e Tivarit 1945. Tirana, 1990.
Tucović, Dimitrije. Srbija i Albanija. Beograd, 1914.
Carnegie Endowment. Report of the International Commission on the Balkan Wars. Washington, 1914.
Malcolm, Noel. Kosovo: A Short History. London, 1998.
Vickers, Miranda. Between Serb and Albanian. London, 1998.
Ramet, Sabrina P. The Three Yugoslavias. Bloomington, 2005.
Hakif Bajrami, studije o mobilizaciji kosovskih Albanaca 1945.
Ilias Bantekas, Susan Nash. International Criminal Law. London, 2007.
Auytor: Velija Murić, advokat
